· 4 min czytania
Ten o modelach mentalnych
Modele mentalne to nasze uproszczone mapy świata. Jak powstają, kiedy pomagają, jak w koszyku sklepu internetowego, i kiedy przeszkadzają w nowych sytuacjach.
Masz je Ty, mam i ja. Modele mentalne, czyli nasze niewidzialne, uproszczone obrazy świata.
Czym są modele mentalne?
Naszymi „mapami” rzeczywistości. Pomagają interpretować świat, podejmować decyzje i przewidywać skutki działań. To jednak tylko uproszczenia rzeczywistości. Psycholog Philip Johnson-Laird opisał w 1983 roku, że rozumujemy, budując w głowie małe modele sytuacji i sprawdzając na nich, co może się wydarzyć.
Peter Senge w „Piątej dyscyplinie” uznał pracę z modelami mentalnymi za jedną z pięciu dyscyplin organizacji uczącej się. Zauważył, że wiele dobrych pomysłów przepada, bo kłócą się z głęboko zakorzenionymi obrazami tego, jak działa świat, a te obrazy rzadko wypowiadamy na głos.
Jak powstają?
Z doświadczeń, wychowania, edukacji i otoczenia, w którym żyjemy. To nasze próby uporządkowania rzeczywistości i znalezienia w niej wzorców, które pomagają działać i reagować. Każda sytuacja, która potwierdza wzorzec, wzmacnia go. Dlatego modele, które dobrze nam służyły, są najtrudniejsze do zmiany.
Kiedy działają na plus?
Gdy pozwalają szybko zrozumieć coś nowego przez podobieństwo do czegoś znanego. Pomyśl o koszyku w sklepie internetowym. Intuicyjnie rozumiemy, jak działa, bo przypomina zakupy w realnym świecie. Możesz dodawać produkty, nic nie jest kupione do momentu płatności, możesz zmieniać zawartość. Model mentalny, który opiera się na naszych doświadczeniach, po prostu działa.
Don Norman w „The Design of Everyday Things” opisuje to jako zgodność modelu projektanta z modelem użytkownika. Gdy produkt zachowuje się tak, jak użytkownik się spodziewa, nie potrzeba instrukcji. Gdy zachowuje się inaczej, użytkownik popełnia błędy i zwykle obwinia siebie.

Kiedy mogą zaszkodzić?
Gdy stają się przeszkodą w nowej sytuacji. Typowa myśl brzmi: „Skoro coś działało w przeszłości, to zadziała i teraz”.
W pracy widać to szczególnie mocno. Ile razy ktoś próbował rozwiązać nowy problem starymi metodami, bo „zawsze tak robiliśmy”? Zespół, który przez lata pracował w projektach z ustalonym zakresem, przenosi te same nawyki do pracy produktowej i dziwi się, że nie działają. O podobnym zjawisku pisałem przy pobieżnym kopiowaniu praktyk z innych firm.
W relacjach jest podobnie. Automatycznie interpretujemy czyjeś zachowanie przez pryzmat własnych doświadczeń. Ktoś nie odpisał na wiadomość, więc zakładamy brak zaangażowania, choć mógł po prostu mieć inny sposób pracy.
Co z tym zrobić?
Wypowiadać założenia na głos i sprawdzać je. W zespole pomaga ćwiczenie, w którym każdy zapisuje, jak jego zdaniem działa dany proces albo czego chce klient, a potem wszyscy porównują notatki. Różnice między modelami bywają większe, niż ktokolwiek się spodziewał, i to od nich warto zacząć rozmowę. Pytania „skąd to wiemy?” i „co musiałoby być prawdą, żeby to zadziałało?” pomagają odróżnić model od rzeczywistości. W świecie, który szybko się zmienia, przestarzałe założenia utrudniają dostrzeżenie nowych możliwości i dostosowanie podejścia.
Bibliografia
- Johnson-Laird, P. N. (1983). Mental Models: Towards a Cognitive Science of Language, Inference, and Consciousness. Cambridge University Press.
- Senge, P. M. (1990). The Fifth Discipline: The Art and Practice of the Learning Organization. Doubleday.
- Norman, D. A. (2013). The Design of Everyday Things (wyd. poprawione i rozszerzone). Basic Books.
💬 Dołącz do dyskusji na LinkedIn → Komentuj i podziel się swoim podejściem